X-Linked Resesif Hastalıklar

Günümüzde, nadir durumlar dışında sadece erkek çocuklarda ve genellikle taşıyıcı annelerin gebeliklerinde ortaya çıkan bu tür hastalıklarda preimplantasyon genetik tanı (PGT) önerilmektedir.

Diğer tek gen hastalıklarının aksine iki farklı tekniğin kullanılmasının mümkün olduğu bu hastalıklarda pratik ve daha az maliyetli olması nedeniyle öncelikle FISH analizi önerilmekte ve embriyo aşamasında cinsiyet seçimi yapılarak kız olduğu saptanan embriyolar transfer edilerek PGT yapılmaktadır. DNA analizi teknikleri ise hastalığa neden olan gen mutasyonlarının bilindiği ailelerde kullanılabilmektedir.

X-linked resesif hastalıklar, cinsiyet kromozomları (X kromozomu) ile kalıtılması nedeniyle nadir durumlar dışında sadece erkeklerde saptanır. Erkeklerde tek bir X kromozomu bulunması nedeniyle X'e bağlı hastalıklar için taşıyıcılık söz konusu değildir. Hasta erkek bireylerin erkek çocuklarında hastalık veya taşıyıcılık riski yok iken kız çocuklarının tümü taşıyıcı olmaktadır. Kadınlarda çift X kromozomu bulunduğu için tek bir mutant gen nedeniyle hastalık ortaya çıkmaz ve kadınlar taşıyıcıdırlar. Taşıyıcı kadınların erkek çocuklarının hasta olma riski her gebelik için %50 iken kız çocuklarının %50’sinde taşıyıcı olma riski mevcuttur.

X'e bağlı resesif hastalıklar kadınlarda nadir durumlarda gözlenebilmektedir. Dozaj kompanzasyonu nedeniyle randomize olarak gerçekleşen X inaktivasyonunda taşıyıcı bir kadında normalde beklenen hücrelerin yarısında normal geni taşıyan kromozomunun, diğer yarısında da mutant geni taşıyan X kromozomunun inaktive olmasıdır. Ancak bazen farklı olarak normal geni taşıyan X kromozomunun inaktive olması nedeniyle hastalık kendini fenotipte gösterir. Ayrıca, X otozomal translokasyonlarda da genetik yapının korunması amacıyla nonrandomize olarak transloke X korunur ve diğer X kromozomu inaktive olur. Kişi translokasyonun gözlendiği X kromozomu üzerinde mutant bir gen taşıyorsa bu durum fenotipte ortaya çıkabilir.

Sık gözlenen X-linked resesif hastalıklar 

  • Duchenne/Becker kas distrofisi
  • Bruton's agammaglobulinemi
  • Hemofili A
  • X-linked severe combined immunodeficiency (SCID)
  • Hemofili B
  • Wiskot-Aldrich sendromu
  • Renk körlüğü
  • Adrenolökodistrofi
  • Hunter's hastalığı
  • X-linked iktiyozis
  • Fabry hastalığı
  • Kennedy hastalığı
  • Ornitin transkarbamilaz yetmezliği
  • Alport sendromu
  • Glikoz-6-fosfat dehidrogenaz yetmezliği
  • Menkes hastalığı
  • Lesch-Nyhan sendromu
  • Androjen insensivitesi